فراسوي بيداري ايراني ـ اسلامي (5)

 

 

ضد انقلاب و استبداد منور هر دو پديده اي هستند که در انقلاب فرانسه به وجود آمدند . در پشت نظام تئوريک استبداد مدرن متفکران معروفي از عصر روشنگري اروپا و انقلاب فرانسه خوابيده اند . فلاسفه ، مؤلفان دايره المعارف و علماي اقتصاد اروپا در قرن هجدهم پشتوانه تئوريک استبداد مدرن بودند . اگر چه اينها به ظاهر خود را دشمن حکومت استبدادي نشان مي دادند ( همان طوري که منور الفکران عصر قاجار نيز چنين نشان مي دادند ) ، اما هيچ يک با بودن نظام سلطاني در مملکت مخالف نبودند و هيچ کدام علمدار مرام دموکراسي به شمار نمي آمدند . 

غالب اين روشنفکران مثل ديدرو ، دالامبر ، منتسکيو ، لاوازيه ، روسو و غيره همان طور که آلبر ماله و ژول ايزاک در کتاب تاريخ قرن هجدهم ، انقلاب فرانسه و امپراتوري ناپلئون گفته اند : با ولتر همصدا بودند که مردم به واسطه جهلشان قابل اداره کردن خود نيستند و بهتر است که هميشه در اين جهل باقي باشند .(2) منتسکيو حکومت مشروطه سلطنتي انگليس را بالاترين و بهترين اقسام حکومت ها مي شناخت و ولتر هم به چنين حکومتي که در رأسش يک شاه قانوني شده قرار داشت تمايل نشان مي داد شايد فقط روسو بود که چنين حکومتي را نمي پسنديد و ملت انگليس را به خاطر پذيرش چنين حکومتي احمق مي شمردند .(3) شعار بنيادين روشنفکران عصر انقلاب فرانسه اين بود :

همه چيز براي ملت و هيچ چيز توسط ملت ، يعني وظيفه حکومت اين است که مردم را وسيله کسب خيرات قرار ندهد و آنها را در امور دخالت ندهد ، زيرا جهل ملت موجب ندامت است . مرام آنها سلطنت يک پادشاه مقتدر بود . پادشاهي که قدرت سلطنت را با نيروي عقل و خرد خود قرين سازد و مردم را به ساحل نجات نزديک کند . از نظر روشنفکران انقلاب فرانسه متقاعد کردن و به راه آوردن يک مستبد بهتر از متقاعد کردن يک ملت جاهل بود و حصول نتيجه به وسيله اين مستبد منور سريع تر به دست مي آمد .

روشنفکران عصر انقلاب فرانسه نمي توانستند به انتظار ترقي عقلاني مردم بنشينند . 

از آنجايي که روشنفکران ايران در اين دوران مقلد بي چون و چراي روشنفکران انقلاب فرانسه بودند دقيقا به همان راهي رفتند که آنها رفتند . روشنفکران فرانسه تمام آرمان هاي ديکتاتوري منور را در حکومت ناپلئون و بناپارتيسم انقلاب فرانسه و روشنفكران عصر نهضت مشروطيت همه آرمان هاي ديکتاتوري منور را در رضاخان و پهلويسم مشروطيت پيدا کردند .

با اين تفاضيل بايد گفت که استبداد منور در ايران نسبت به استبداد کلاسيک دو ويژگي عمده داشت :

1- برخورداري از ايدئولوژي 

2- بهره گيري از تکنولوژي هاي مدرن در همه حوزه ها 

اين دو ويژگي استبداد جديد ، بعد از نهضت مشروطيت خطري بود که حتي در متن زندگي سياسي و فرهنگي ما ايرانيان به وجود آمد ، اما متوجه نشديم که با ما چه خواهد کرد . فقط تعداد معدودي از علماي ما متوجه عمق پيچيدگي ها و کارکردهاي اين استبداد نسبت به استبداد قاجاري شده بودند که در رأس آنها مرحوم شيخ فضل الله نوري قرار داشت . مرحوم شيخ به زبان علم سياست جديد اين پديده را تحت عنوان استبداد بسيط و استبداد مرکب مورد تحليل قرار داد ولي روشنفکران غربگرا و سکولار اين دوران و حتي پاره اي از جريان هاي مذهبي ، غافل از نحوه عملکرد نظريه هاي جديد علم سياست که از دل انقلاب فرانسه برخاسته بود ، صداي بر حق او را بريدند و در پاي دار او پايکوبي کردند . بنابراين نبايد شکل گيري استبداد مدرن و روي کار آمدن رضا خان و روشنفکري متصل به آن را رخدادي عادي و فاقد مباني تئوريک تحليل کرد . همه آن اتفاقات ويران سازي که به وقوع پيوست از يک ساختار ايدئولوژي حساب شده اي مايه مي گرفت که در ذات روشنفکري تحت تأثير فرانسه رشد کرد و روشنفکري عصر نهضت مشروطيت جز اين ايدئولوژي چيزي در چنته نداشت . 

متأسفانه اغلب منابعي که در مورد دوران سلطنت پهلوي و روشنفکري حامي آن نوشته شده فاقد منطق تحليل براي فهم ساختار تئوريک اين دوره است . رضاخان با تمام وجودش زاده مباني تئوريک اين نظريه بود . آنچه براي برپادارندگان حکومت او اهميت داشت بيش از آنکه زاده شخصيت ، خيره سري و توانايي او در اعمال قدرت لخت و عريان باشد ، زاده آن شرايطي بود که نظريه پردازان ديکتاتوري منور را به رضا خان رساند .

پيروان اين نظريه مانند اسلاف خود در انقلاب فرانسه از بعد از شکست نظام اليگارشي قاجاري از روسيه و از دست رفتن سرزمين هاي ايران ، در جستجوي سلطاني بودند که با معيارهاي نظريه استبداد منور سازگار باشد . نهضت مشروطه فضاي رشد اين سلطان را فراهم کرد و رضاخان در اوضاع از هم پاشيده ايران نظام مشروطه سلطنتي ، به آرمان ها و آرزوهاي روشنفکري سکولار غربگرا جامه عمل پوشاند .

همان طور که روشنفکران عصر انقلاب فرانسه از پادشاه نظريه ديکتاتوري منور انتظار داشتند که در سر لوحه اهداف خود سه استراتژي را تعقيب کند ، روشنفکران نظام مشروطه سلطنتي از رضاخان انتظار داشتند که اين سه استراتژي را سرلوحه برنامه هاي خود قرار دهد : 

1. افزودن قدرت پادشاه .

2. تکثير ثروت و عوايد مملکت .

3. کاستن قدرت و نفوذ مذهب و روحانيت . 

همه اين اهداف در نظام سلطاني استبداد منور رضا خاني در رأس استراتژي ها قرار گرفت . 

استبداد منور براي افزايش قدرت پادشاه بايد تمامي مراجع اقتدار در کشور را از هم مي پاشيد .در ايران دو منبع اقتدار در اين دوران وجود داشت : 

1. ايلات 

2. مذهب و روحانيت 

رضا خان در تمام دوران حکومت خود تلاش کرد اين دو منبع اقتدار را از هم بپاشاند .

ايل ستيزي ، دين ستيزي و فرهنگ گريزي در رأس سياست هاي نظريه استبداد منور قرار داشت . بنابراين فهم انقلاب و ضد انقلاب در عصر مشروطه سلطنتي بدون فهم مباني تئوريک انديشه هاي روشنفکري غربگرا و سکولار امکان پذير نيست . منور الفکران اين دوره از اقتدار بي ضابطه يا ديسپورت گريزان بودند ، چون در چنين اقتداري امکان حکومت نداشتند . آنها مي دانستند که بايد پايگاه هاي اصلي خود را در نمادهايي چون پارلمان ، احزاب و امثال اينها پيدا کنند و چنين چيزي امکان ندارد مگر اينکه حتي به صورت نمادين هم که شده استبداد قانوني شود . 

آنچه گفته شد مي تواند مبناي تئوريک فهم روشنفکري غربگرا و سکولار در عصر انقلاب اسلامي باشد . اکنون همه آن سؤالات در اين دوره نيز مطرح است . روشنفکري ضد انقلاب عصر انقلاب اسلامي ، در پيکار سياسي و فرهنگي و اجتماعي خود عليه نظام جمهوري اسلامي و آرمان هاي امام خميني بر چه اصلي تکيه دارد ؟ به نظر مي رسد که ضد انقلاب از آغاز به نفع امپرياليسم ، طرفداران نظام مشروطه سلطنتي ، روشنفکري سکولار و غربگرا و عليه استقلال ، هويت و اصالت ايراني ـ اسلامي با حاملان انقلاب مي جنگيد . روشنفکري سکولار عصر انقلاب اسلامي جز براي تحقق چنين اهدافي امکان بقا ندارد ، زيرا معتقد است که هر نوع گفتماني تحت عنوان هويت ، اصالت و استقلال امکان رابطه با سلطه ايدئولوژي مدرنيته را که در قالب هاي جديد عرض اندام مي کند نفي مي سازد . اکنون به پرسش اوليه اين مقاله بر مي گرديم :

ـ آيا در آرمان هاي منورالفکري غربگرا و سکولار بايد در انتظار ظهور استبداد قانوني شده در قالب هاي جديد باشيم ؟

ـ اين قالب ها چه مي تواند باشد ؟

ـ حقوق بشر ؟ آزادي؟ ليبرال دموکراسي ؟ جامعه مدني ؟ تابعيت محض از نظام سلطه بين المللي ؟ صرف نظر کردن از اصولگرايي و آرمان هاي اسلامي ؟ کنار نهادن مفاهيمي چون : استقلال ، هويت و اصالت براي گرفتن جواز ورود به مدرنيته ؟ جهاني شدن ؟ تعريف همه مفاهيم بر اساس گفتمان هاي رسمي غرب ؟ پرهيز از تفکر و پايبندي به اصل تقليد ؟ متابعت محض از قواعد از پيش تعيين شده توسعه و تجدد ؟ پرهيز از رسيدن به علم بومي ، اقتصاد بومي ، سياست و علوم اجتماعي بومي و ... ؟ عضويت بي چون و چرا در سازمان هاي بين المللي مثل سازمان تجارت جهاني ، صندوق بين المللي پول و غيره ؟ نپرداختن به واقعيت هاي وجود توطئه در تاريخ ؟ اعتماد مطلق به رايانه ها ، نامه هاي الکترونيک ، داده هاي ديجيتال و ... ؟ گرفتن سيستم يکپارچه غرب از تکنولوژي ، فرهنگ ، سياست ، و اقتصاد بدون دخالت عقل ايراني و بدون گزينش ؟ کنار نهادن رفتار اسلامي و راهنما قرار دادن اسلام در تصميم گيري ها و اقدام براي همکاري با نظام سرمايه داري و ائتلاف هاي آن ؟ خارج کردن دين و متدينين از حوزه اجتماعي و سياست و سپردن نظام مملکت به تکنوکرات هاي علوم سياسي ، اقتصاد و روابط بين الملل ؟ کنار نهادن عدالت و آرمان هاي عدالت محور ؟ (4)

به راستي ايدئولوژي استبداد مدرن روشنفکران غربگرا و سکولار در چه قالب هايي در عصر انقلاب اسلامي به ميدان ملت ايران ، آرمان ها و اعتقادات ما خواهد آمد ؟

پي نوشت ها :

 

1 . عضو پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي و سر دبير فصلنامه namdar @ iranemoaser . ir

2 . آلبر ماله و ژول ايزاك ، تاريخ قرن هجدهم ، انقلاب كبير فرانسه و امپراتوري ناپلئون ، ترجمه رشيد ياسمي ( تهران : امير كبير ، 1364 ، چ 6 ) ص 313 ـ 299 . 

3 . ماله ، همان ، ص 312 .

4 . آنچه گفته شد اغلب توصيه هايي است كه نويسنده كتاب ايران و جهاني شدن : چالش ها و راه حل ها ـ كه به سفارش مركز تحقيقات استراتژيك وابسته به مجمع تشخيص مصلحت نظام منتشر شده است ـ در كتاب خود آورده است و لابد جزء مصلحت هاي نظام جمهوري اسلامي مي باشد !! نك : محمود سريع القلم ، ايران و جهاني شدن ـ چالش ها و راه حل ها ( تهران : مركز تحقيقات استراتژيك ، 1384 ) . ضمنا اين كتاب در فصلنامه پانزده خرداد مورد نقد و ارزيابي قرار گرفته است . نك : فصلنامه پانزده خرداد ، س 4 ، ش 11 ، بهار 1386 ، ص 251 ـ 212 .

 

 

منبع: نشريه 15 خرداد شماره 17